Milan Gromović: Mnogo je pesnika koji današnjicu vide raškim očima

Rođen je u Čačku 1988. godine, a živi u Novom Sadu, gdje je zaposlen na Filozofskom fakultetu u zvanju naučnog saradnika. Doktorirao je na temi "Vizantijske teme i motivi u srpskoj poeziji druge polovine dvadesetog veka", autor je zbirke poezije "Spirala" i dvije monografije, priređivač je nekoliko zbornika radova i panorama poezije, te urednik u časopisima "Serbian Studies" u Vašingtonu i "Zbornik za jezike i književnost" Filozofskog fakulteta u Novom Sadu. Publikovao je preko sto naučnih i stručnih radova na srpskom, engleskom i ruskom jeziku. Povodom najnovije knjige o poeziji i nauci o književnosti govorio je za "Nezavisne".

Sintagma raške oči proistekla je iz dvojake misli. Najpre iz koncepta da književnost može da ima oči tj. pogled, a zatim da tim pogledom može da dosegne u koren svog bivstvovanja, odnosno u poetičke temelje u srednjem veku i Vizantiji. Epitet raške povezuje teme u knjizi kroz kaleidoskop istorije sa srpskom srednjovekovnom nemanjićkom državom Raškom, ali i sa celokupnom estetičkom vertikalom koju srpska književnost baštini pre, za vreme i posle Raške. U pitanju je vizantijsko-srpska duhovna i kulturna vertikala ovaploćena u svetosavskom duhu srpske književnosti 19. i 20. veka. Teško je izmeriti zastupljenost srednjovekovne estetike u modernoj književnosti, jer nije samo u pitanju analiza intertekstualnosti na tematsko-motivskoj ravni, već i komunikacija na nivou tekstualnosti, palimpsesta, književne forme, žanra i strukture.

Mitska potka srpskog pesništva 19. i 20. veka označava ukorenjenost naše književnosti u zapadnoj antičkoj civilizaciji, u Evropi i njenim najboljim vrednostima o kojima se danas sve manje govori. Stražilovska linija pesništva jeste svojevrsni srpski Parnas ili starogrčka agora u kojoj izgovoren i otpevan stih odleže vekovima, do današnjih dana. Iz tog zvučnog rasadnika nastaće savremeno srpsko pesništvo koje ume, pažljivo i eliotovski, da oslušne bit svoje baštine i ukomponuje ga u predložni sloj književnog dela.

Da, ta rečenica nalazi se u odeljku u kojem govorim o složenosti pesničkog logosa Miodraga Pavlovića i drugih posleratnih modernista. Knjige poput zbirki pesama "87 pesama" i "Stub sećanja" Miodraga Pavlovića; "Kora" i "Nepočin polje" Vaska Pope; "Slovenske elegije" Ljubomira Simovića; "Palimpsesti" Milorada Pavića ili "Vreme, vatre, vrtovi" Ivana V. Lalića govore nam o toj poetičkoj žeđi koja ima zadatak da ukine linearni tok vremena koji zagovara istoriografija i konceptom mitskog bezvremenja poveže srpsko i vizantijsko srednjovekovlje sa vremenom bez Boga u posleratnoj komunističkoj Jugoslaviji. Iz želje da obnove prekinutu vezu, pomenuti pesnici stvorili su čitav pesnički sistem koji je rekreirajuć, reafirmišuć i autoegzistencijalan u odnosu na uteg istorijskih izbivanja. Iz tog sistema razviće se srpski neosimbolizam koji i danas živi u književnosti i umetnosti.

Lalićeva poetika ima stožerni karakter kada je u pitanju ovaj pogled raškim očima. Od svojih prvih pesničkih ostvarenja u pomenutoj kompilaciji knjiga "Vreme, vatre, vrtovi" do poslednje dve maestralne zbirke "Pismo" i "Četiri kanona" Ivan V. Lalić će pokazati da srednjovekovna Srbija, Raška i Hilandar funkcionišu kao živa materija u savremenom pesničkom jeziku. Materija koja obitava u zvuku liturgije, grčke i slovenske; u vidljivom iz kojeg isijava nevidljivo. Uzmimo samo jedan primer. Lalić kada opevava čuveni platan na Topčideru, koji ima veliku istorijsku vrednost, skrenuće pažnju sa krošnje - koja označava vidljivo na vetar u krošnji - koji je pokazatelj nevidljivog i postaviće jednostavno pitanje: "Koliko vetra može da stane u ovo drvo?" Tih poetičkih signala koji ukazuju na nevidljivo u vidljivom je mnogo kod Lalića, a sistem takvog pevanja pokazaće da je moguće preskočiti sve prepreke svakodnevice i u naizgled trošnom i propadljivom ugledati večnost tj. samog Gospoda i njegovo sveprisustvo.

: Imam utisak da je sistem zauzimanja pesničkog stava prema mitu i mitskim obrascima dosta širi i univerzalniji od epohe i uže, jedne decenije. Mitski predznak i predložak uočio je još Milan Šević u svojoj antologiji iz 1902. godine "Molitva u umetničkoj pesmi srpskoj" gde je objasnio čustvo religijsko i čustvo rodoljublja kao dva ključna mitska ili duhovna predloška lirike. Za pitanje slobode u srpskoj umetnosti trebalo bi sagledati širu sliku, gde bismo pošli od pitanja slobode same. Sloboda u odnosu na šta i koga itd. Sociološki posmatrano, osamdesete, a i devedesete godine, izrazito su plodne u srpskoj književnosti i umetnosti, sa razlikom da su ove druge nacionalno otrežnjujuće.

Sad ste me zatekli i pozitivno iznenadili. Raške oči sam definisao kao književnoistorijski alat, kao nešto što bi književnoumetnički obeležilo književnoteorijski sistem analize refleksa srpskog srednjovekovlja u savremenoj književnosti. Kada me pitate kao pesnika koji čita druge pesnike ili pak kao književnog kritičara, mogu Vam priznati da je danas pevati o srednjem veku složeno i teško, ako želite da gradite autentičan poetički vidik. Mnogo je pesnika koji današnjicu vide raškim očima, a mislim da je prvi među njima Milosav Tešić, uz njega Ivan Negrišorac, Saša Nišavić, Đorđe Nešić i mnogi drugi čiji značaj nikako ne želim da umanjim.

Učestvovao sam na preko osamdeset naučnih skupova. Te aktivnosti deo su mojih radnih istraživačkih poslova i obaveza u skladu sa trenutnim akademskim zvanjima koje imam - docent i naučni saradnik. Festivali poezije su pluća kulture, svuda u svetu. Tim događajima se uvek radujem, bilo kao naučnik, bilo kao pesnik. Veoma je važno čitanje ušima, naročito u ambijentu sajmova, festivala i književnih večeri. Taj vid čitanja drugačiji je, lišen je komfora samotnog prolaženja kroz redove teksta i smešten među ljude koji aktivno upijaju govor književnosti sa svim njenim oznakama i označiteljima. Festivali su brojni i njihov kvalitet varira. Dosta toga zavisi od sposobnosti i kapaciteta organizatora, kao i od materijalnih mogućnosti samih domaćina. Neke od festivala baš volim, ali me nikada nisu pozvali da u njima učestvujem.

Do sada sam objavio samo jednu zbirku pesama - "Spirala". U njoj sam pevao o simbolima i odbljescima svesti, o svetu bez emocija i hladnoći koja je zauzela prostor na kojem su obitavala osećanja. Proteklih godina više sam bio posvećen naučnom radu i objavljivanju naučnih monografija, knjiga eseja. Završio sam rukopis jedne knjige naučnih eseja, koja je u procesu pripreme za štampu. Kada je u pitanju poezija, pripremam knjigu koja nosi naslov "Anđeo Velikog Saveta". U pitanju su pesme sa duhovnom osnovom, biblijskom, jevanđeoskom, psaltirskom. Danas u pesme često prenosim istraživačko iskustvo, na prvom mestu odnos pesme i ikone, pesme i freske. Nekoliko pesama iz navedenog rukopisa objavio sam u periodici.