Izborni poraz Viktora Orbána uklanja jednog od najvažnijih evropskih pokrovitelja secesionističkih i neliberalnih aktera u Bosni i Hercegovini. Hoće li vlada Pétera Magyara promijeniti kurs?
Kada je Péter Magyar pobijedio na nacionalnim izborima u Mađarskoj 12. aprila, Evropa je odahnula. Nakon 16 godina na vlasti, Viktor Orbán i njegova vlada Fidesza doživjeli su odlučujući poraz.
Piše Ismet Fatih Čančar za Rusi.org
Magyarova stranka Tisza osigurala je 138 od 199 poslaničkih mjesta, ostvarivši rezultat koji je odjeknuo daleko izvan granica Mađarske. Od Berlina do Kijeva, ishod je viđen kao potencijalna prekretnica: kraj vodeće evropske laboratorije neliberalizma, a s tim i nada u obnovljenu koheziju Evropske unije i ujednačenije donošenje odluka u trenutku rastućeg geopolitičkog pritiska na kontinent.
Međutim, Orbánov poraz predstavlja više od neuspjeha za evropsku neliberalnu desnicu. U Bosni i Hercegovini, mađarski lider služio je kao jedan od najuticajnijih vanjskih pokrovitelja autoritarnih i aktera usklađenih s Moskvom u entitetu RS, jednom od dva entiteta države uspostavljenog Dejtonskim mirovnim sporazumom. Kroz političku podršku, ekonomske veze i diplomatsku zaštitu unutar EU, Budimpešta je postala važan stub koji održava secesionističke i destabilizirajuće struje u regionu.
Neliberalna mreža u Evropi
Odnos između prethodne vlade u Budimpešti i Milorada Dodika, bivšeg predsjednika RS, odavno je dobro uspostavljen. On je činio dio šire neliberalne mreže koja povezuje Dodika s Aleksandrom Vučićem, Vladimirom Putinom i Orbánom. Tokom godina, Mađarska je postojano širila svoj politički i ekonomski uticaj širom Balkana, posebno u Bosni i Hercegovini, dok je sam Orbán dosljedno projektovao neliberalnu, nacionalističku, antievropsku i, u konačnici, antibosansku poziciju.
Gotovo dvije decenije, pretežno prorusko rukovodstvo u RS sistematski je radilo na podrivanju autoriteta državnih institucija Bosne i Hercegovine, istovremeno opstruirajući euroatlantski put zemlje i unapređujući postepenu secesionističku agendu kroz pravnu i institucionalnu konfrontaciju. S obzirom na to da se bliži odlazak visokog predstavnika Christiana Schmidta, Dodik je pozvao na poništavanje svih odluka koje je donio Ured visokog predstavnika (OHR) tokom svog mandata – tijelo odgovorno za nadgledanje civilne implementacije Dejtonskog sporazuma.
Tokom svoje vladavine, Orbán je pružao ključno političko pokriće za takve politike, najznačajnije blokiranjem zajedničkih sankcija EU protiv zvaničnika RS. Podrška Budimpešte, međutim, protezala se dalje od diplomatske i političke zaštite. Početkom 2025. godine, mađarske jedinice za borbu protiv terorizma (TEK) raspoređene su u Banja Luku pod plaštom zajedničkih policijskih vježbi, uz pripremljene planove za evakuaciju Dodika u Mađarsku u slučaju da bosanskohercegovačke pravosudne vlasti izdaju nalog za hapšenje nakon što je Dodik osuđen na godinu dana zatvora i zabranu obavljanja političke funkcije.
U praksi, mreža Orbán–Dodik pokazala je kako se neliberalne mreže unutar same EU mogu mobilizirati ne samo da parališu zajedničku politiku EU, već i da aktivno štite secesionističke aktere koji izazivaju ustavni poredak kandidatske države, kako od evropskog pritiska, tako i od domaće pravosudne odgovornosti. Rezultat je bila postojana erozija kredibiliteta Brisela, kako kao geopolitičkog aktera na Balkanu, tako i kao garanta uslovljenosti vladavine prava.
Štaviše, Dodikova reakcija na Orbánov izborni poraz otkrila je koliko je Budimpešta postala centralna za političku imaginaciju neliberalnih aktera u regiji. Opisujući Orbána kao "glas razuma" koji je stao uz RS protiv "neoliberalnog svijeta", Dodik je efektivno predstavio Mađarsku pod Fideszom kao strateško uporište za secesionističku i antiliberalnu politiku unutar same EU.
Magyar i bosansko pitanje
U Sarajevu i nekoliko evropskih prijestonica, Orbánov poraz brzo je protumačen kao znak odlučnog raskida s mađarskim pristupom prema Bosni i Hercegovini. Takav optimizam je preuranjen. Sam Magyar nastavlja reflektirati elemente nacional-konzervativne političke kulture iz koje je potekao, uključujući određeni stepen euroskepticizma i skepse prema progresivnoj liberalnoj politici. Prije osnivanja stranke Tisza, Magyar je proveo godine unutar Fidesza i izašao iz istog političkog ekosistema koji je njegovao Orbánovu vladavinu.
Ipak, Magyarova pobjeda predstavlja priliku koja se proteže dalje od pukog resetiranja odnosa Mađarske s autoritarnim akterima u Bosni i Hercegovini. Uz mogućnost obnove veza između Budimpešte i Sarajeva, Magyar također ima priliku pomoći u obnavljanju geopolitičke težine EU u Bosni i Hercegovini nakon godina u kojima je Orbánova opstrukcija razvodnjavala kapacitet Brisela za koherentno djelovanje.
Ako Magyar bude sarađivao s Briselom – na što ukazuje nedavni dogovor o deblokadi 17 milijardi eura zamrznutih sredstava EU – rekalibrirana mađarska politika mogla bi pomoći u jačanju uticaja EU u suočavanju sa secesionističkom politikom, odbrani ustavnog poretka Bosne i Hercegovine i ponovnom uspostavljanju Unije kao značajnog strateškog aktera na Zapadnom Balkanu.
Ako je Magyarovo obećanje doista izgradnja "moderne, evropske Mađarske", onda bi prvi i najjednostavniji korak za novo rukovodstvo bio distanciranje od Dodika i Čovića te njihovih secesionističkih agendi, uz javnu osudu politika koje podrivaju suverenitet i ustavni poredak Bosne i Hercegovine. To bi trebalo biti praćeno opipljivijim operativnim zaokretom, koji uključuje zatvaranje nedavno uspostavljenog ureda mađarske antiterorističke jedinice TEK u Banja Luci. Magyarova smjena direktora TEK-a Jánosa Hajdua – koji je nadgledao kontroverzno širenje jedinice u RS – predstavlja važan prvi korak. Međutim, krajnji test bit će hoće li Budimpešta demontirati ono što ostaje jedna od politički najosjetljivijih zaostavština politike iz Orbánove ere – narativa izgrađenog na slici radikalizma i nestabilnosti u Bosni i Hercegovini.
Jednako važno bilo bi napuštanje dugogodišnje opstrukcije Budimpešte prema kolektivnim mjerama EU protiv rukovodstva RS, uključujući ponovljeno blokiranje sankcija usmjerenih na zvaničnike koji učestvuju u napadima na ustavni poredak Bosne i Hercegovine. Takav zaokret signalizirao bi da Mađarska više nije voljna služiti kao glavni evropski štit za secesionističku politiku na Zapadnom Balkanu i pokazao bi istinsku spremnost na poštivanje teritorijalnog integriteta, suvereniteta i političke stabilnosti Bosne i Hercegovine.
