Projekat je okupio stručnjake iz oblasti računarskih nauka, mašinskog učenja i klasične filologije, a rezultat predstavlja jedinstven pogled u prošlost ostvaren bez uništavanja dragocjenih artefakata.
Naučnici su uz pomoć vještačke inteligencije prvi put uspjeli virtualno odmotati i pročitati dosad nedostupan dio antičkog svitka koji je karboniziran tokom erupcije Vezuva 79. godine. Na taj način otkriveno je 20 stupaca grčkog teksta na više od jednog metra papirusa, bez fizičkog otvaranja izuzetno krhkog dokumenta.
Riječ je o svitku označenom kao PHerc 1667, jednom od stotina rukopisa pronađenih u biblioteci luksuzne rimske vile u Herkulaneju, gradu koji je zajedno s Pompejima zatrpan vulkanskim pepelom tokom katastrofalne erupcije. Stručnjaci procjenjuju da tekst potiče iz 2. ili kasnog 3. stoljeća prije nove ere, što ga čini jednim od najstarijih rukopisa u zbirci, piše Guardian.
Svitak je tokom stoljeća pretrpio velika oštećenja. U jednom trenutku bio je prelomljen napola, a raniji pokušaji njegovog fizičkog odmotavanja uzrokovali su ljuštenje i raspadanje vanjskih slojeva. Danas je sačuvan tek dio izvornog dokumenta, visok oko osam centimetara.
AI zamijenio fizičko odmotavanje
Ključ uspjeha bila je kombinacija rendgenskog snimanja visoke rezolucije i algoritama vještačke inteligencije koji mogu prepoznati veoma suptilne razlike između vlakana papirusa i tragova tinte unutar ugljeniziranih slojeva.
Tehnologija je razvijena u okviru međunarodnog projekta Vesuvius Challenge, pokrenutog 2023. godine s ciljem virtualnog čitanja neotvorenih herkulanejskih svitaka. Takmičenje je okupilo istraživače iz oblasti računarskih nauka, mašinskog učenja i klasične filologije, a do sada je dodijeljeno više stotina hiljada dolara nagrada timovima koji su unaprijedili metode digitalnog "odmotavanja" rukopisa.
Projekat se temelji na radu profesora Brenta Sealesa sa Univerziteta Kentucky, čiji je tim razvio sistem za prepoznavanje tinte skrivene unutar karboniziranih slojeva papirusa.
Tekst o stoičkoj filozofiji
Analizu novootkrivenog teksta vodila je papirologinja Federica Nicolardi sa Univerziteta Federico II u Napulju. Prema dosadašnjim rezultatima, sadržaj predstavlja filozofsku raspravu stoičke škole koja obrađuje etiku, ljudsko ponašanje i umjetnost.
Iako autor i naslov djela za sada nisu potvrđeni, istraživači smatraju da bi tekst mogao biti povezan s grčkim filozofom Hrizipom, trećim poglavarom stoičke škole. U tekstu se spominje njegov nećak i učenik Aristokreon, što dodatno potvrđuje tu pretpostavku.
Rukopis obrađuje pojmove poput hormē (nagona ili impulsa) i phronēsis (praktične mudrosti), koja se u stoičkoj filozofiji smatra najvećom ljudskom vrlinom. Autor upozorava da ponašanje koje nije vođeno razumom može dovesti do štetnih strasti i udaljavanja od vlastitih ciljeva.
Među pročitanim odlomcima nalazi se i misao prema kojoj čovjek neće dostići istinsko razumijevanje ako se udalji od vlastite prirode, naglašavajući važnost razuma i prirodne sklonosti ka dobru.
Nova saznanja o antičkim djelima
Projekat je donio i drugo značajno otkriće. Na jednom od zasebno analiziranih svitaka prvi put je identificiran naslov "Filodem, O bogovima, knjiga 8", čime je potvrđeno da je to filozofsko djelo bilo višesveščano. Do sada je bila poznata samo prva knjiga.
To otkriće moglo bi pomoći historičarima filozofije u boljem razumijevanju antičkih biblioteka i širenja grčke filozofske misli u rimskom periodu.
Evropski doprinos digitalnoj humanistici
Projekat predstavlja primjer saradnje računarskih nauka i humanistike u kojoj vještačka inteligencija ne zamjenjuje naučnike, već omogućava pristup izvorima koji su decenijama smatrani nečitljivim.
Za evropsku naučnu zajednicu riječ je o posebno važnom dostignuću jer se istraživanja provode u Italiji, gdje se čuva najveća zbirka herkulanejskih svitaka, uz međunarodnu saradnju stručnjaka iz oblasti arheologije, klasične filologije i računarskih nauka.
