Međutim, među svim vojnim kompleksima na ostrvu posebno mjesto zauzima ARK Vela glava – Atomska ratna komanda, tajni bunker smješten duboko ispod brda Hum. Upravo ovaj objekat istražili su pustolovi Alen Banković i Nino Kocijan, autori YouTube kanala Terra Croatia, koji su dokumentovali unutrašnjost jednog od najimpresivnijih vojnih zdanja nekadašnje Jugoslavije.
Za razliku od brojnih vojnih položaja na Visu namijenjenih odbrani obale, Vela glava izgrađena je tokom sedamdesetih godina s potpuno drugačijom svrhom.
Njen zadatak bio je da omogući opstanak vojnog vrha i nastavak komandovanja čak i u slučaju nuklearnog napada. Smješten duboko unutar stijene, objekat je projektovan da izdrži snažne udare i osigura potpunu autonomiju svojim korisnicima.
Ulazak kroz masivna protivatomska čelična vrata vodi u potpuno drugačiji svijet. Vlažan vazduh, potpuni mrak i beskrajni hodnici stvaraju osjećaj kao da se ulazi u podzemni grad skriven od ostatka svijeta.
Najveće iznenađenje krije se u unutrašnjosti kompleksa.
Sistem tunela proteže se duboko kroz brdo, oko 60 metara ispod površine. Hodnici se granaju na brojne prostorije koje su nekada činile samoodrživu zajednicu sposobnu da mjesecima funkcioniše bez ikakve pomoći spolja.
Procjenjuje se da je u bunkeru moglo boraviti do 500 ljudi, uključujući oficire, tehničare i vojno osoblje. Objekt je imao vlastite zalihe vode, električne energije i sisteme za filtriranje vazduha, što je omogućavalo dugotrajan boravak čak i u uslovima nuklearne katastrofe.
Jedan od najzanimljivijih dijelova kompleksa bila je podzemna bolnica.
Unutar Vele glave nalazile su se medicinske prostorije, uključujući i potpuno opremljenu operacionu salu. Danas su ostali samo goli betonski zidovi, jer je JNA prilikom povlačenja s Visa 1992. godine odnijela gotovo svu opremu.
Pored bolnice, bunker je imao prostorije za agregate, rezervoare pitke vode i sofisticirane ventilacione sisteme namijenjene zaštiti od radioaktivnih čestica i bojnih otrova.
Posebno zanimljiva priča vezana je za samu konstrukciju bunkera.
Prema navodima autora reportaže, iskustvo jugoslovenskih vojnih inženjera stečeno na projektima poput Vele glave i čuvenog bunkera u Konjicu kasnije je iskorišteno i u inostranstvu. Navodno su slični principi gradnje poslužili kao inspiracija za predsjedničke bunkere koje je u Iraku gradio režim Sadama Huseina.
Tako je jedan skriveni objekat na jadranskom ostrvu postao dio mnogo šire priče koja se proteže sve do Bliskog istoka.
Posjeta bunkeru završava usponom kroz usko betonsko stepenište koje vodi prema vrhu brda Hum.
Nakon stotina stepenika i dugog boravka u potpunom mraku, istraživače je dočekao pogled na otvoreno more i horizont Jadrana. Kontrast između podzemne tvrđave i prirodnih ljepota Visa najbolje pokazuje dvije potpuno različite istorije ovog ostrva – onu turističku i onu vojnu.
Danas Vela glava stoji napuštena, ali i dalje svjedoči o vremenu kada je Vis bio jedno od najmilitarizovanijih mjesta u Evropi i važna karika odbrane tadašnje Jugoslavije, prenosi Dnevno.
