Kada je reaktor 4 Černobiljske nuklearne elektrane eksplodirao u aprilu 1986. godine, izazvao je jednu od najgorih nuklearnih katastrofa u istoriji.
Eksplozija i požar oslobodili su ogromne količine radioaktivnog materijala u atmosferu, a zagađenje se proširilo na više od 100.000 kvadratnih kilometara teritorije Sovjetskog Saveza i Evrope.
Stotine hiljada ljudi bile su evakuisane, dok je katastrofa ostavila dugotrajne posljedice po zdravlje ljudi i životnu sredinu.
Ipak, napušteni reaktor i okolna zona isključenja tokom protekle četiri decenije postali su svojevrsna laboratorija u kojoj naučnici proučavaju hemiju, evoluciju i otpornost života u ekstremnim uslovima.
"Slonova noga" je masa istopljenog materijala teška 2,2 tone, nastala ispod reaktora 4.
Kada se jezgro reaktora pregrijalo, temperatura je prešla 1.600 stepeni Celzijusa. Nuklearno gorivo se istopilo i pomiješalo sa metalima, betonom, pijeskom i drugim materijalima iz zgrade reaktora.
Tako je nastala lava nalik staklu, koja se ohladila i očvrsla u strukturu poznatu kao "Slonova noga". Taj materijal, poznat kao korijum, sadrži veliki broj minerala, metala i radioaktivnih izotopa.
Sličan korijum nastao je samo tokom tri velike nuklearne nesreće – na ostrvu Tri Majl 1979, u Černobilju 1986. i Fukušimi 2011. godine.
Kada je "Slonova noga" prvi put otkrivena, oko osam mjeseci nakon katastrofe, zračenje koje je emitovala bilo je dovoljno da čovjeka usmrti za nekoliko minuta.
Zbog izuzetne radioaktivnosti uzimanje uzoraka bilo je veoma opasno. Struktura je bila previše tvrda za bušilice kojima se upravljalo na daljinu, pa su radnici na kraju koristili pancirne metke iz puške AK-47 kako bi odlomili dijelove za analizu.
"Slonova noga" nastavlja da se mijenja i danas, a njeno proučavanje pomaže naučnicima da bolje razumiju ponašanje nuklearnog goriva i planiraju dugoročnu sanaciju Černobilja i Fukušime.
Analizom uzoraka "Slonove noge“ naučnici su otkrili mikroskopske kristale neobične mineralne faze koja sadrži uranijum.
Ovaj uranijum-cirkonijum-silikat, nazvan černobilit, jeste "tehnogena“ supstanca, odnosno materijal nastao ljudskom tehnologijom koji se ne pojavljuje prirodno.
Černobilit ostaje radioaktivan jer sadrži uranijum i zarobljava produkte fisije.
Istraživači sa Univerziteta u Šefildu 2020. godine uspjeli su da u laboratoriji sintetišu korijum i kristale černobilita, što im je omogućilo da njihova svojstva proučavaju bez rada sa visoko radioaktivnim uzorcima iz reaktora.
Grafit je imao važnu ulogu i u radu reaktora i u katastrofi.
Kontrolne šipke sadržale su dijelove od bor-karbida, koji apsorbuje neutrone, i grafita, koji ih usporava i tako utiče na nuklearnu reakciju.
Kada je bezbjednosni test na reaktoru 4 pošao po zlu, došlo je do nekontrolisane lančane reakcije i eksplozije.
Komadi radioaktivnog grafita razbacani su oko reaktora, a takozvani "likvidatori“ poslati su da ih uklone. Radili su u izuzetno opasnim uslovima i bili izloženi visokim dozama zračenja.
U satima nakon eksplozije pojedini mještani tvrdili su da su vidjeli neobičan plavičasti sjaj iznad ruševina elektrane.
Jedno od mogućih objašnjenja je Čerenkovljevo zračenje, koje nastaje kada naelektrisana čestica prolazi kroz neki materijal brže nego što se kroz njega kreće svjetlost.
Ovaj fenomen najčešće se može vidjeti u nuklearnim reaktorima pod vodom, gdje se javlja karakterističan plavi sjaj.
Moguće je da je i izloženo jezgro reaktora u Černobilju neposredno nakon eksplozije emitovalo određenu količinu takvog zračenja.
Jedno od najiznenađujućih otkrića jeste brz povratak divljih životinja u Zonu isključenja Černobilja, površine oko 2.600 kvadratnih kilometara.
