Samo tri evropske zemlje imaju vazduh bezbjedan za disanje

Samo 13 zemalja na svijetu udiše zrak koji se smatra sigurnim, a kvaliteta zraka globalno se pogoršava, uglavnom zbog klimatskih promjena uzrokovanih ljudskim djelovanjem. Pokazao je to novi Svjetski izvještaj o kvalitetu vazduha za 2025. godinu, koji je objavila švajcarska kompanija za praćenje zagađenja IQAir nakon analize podataka iz 9446 gradova u 143 zemlje i teritorija, piše Euronews.

Glavni uzroci zagađenja
Izvještaj je utvrdio da se kvalitet vazduha pogoršava na globalnom nivou, pri čemu samo 14 posto gradova u svijetu ima vazduh bezbjedan za disanje, što je pad u odnosu na 17 posto prethodne godine. Glavni uzroci su klimatske promjene koje je izazvao čovjek, a posebno dim od šumskih požara, pješčane oluje i drugi ekstremni vremenski uslovi potaknuti izgaranjem fosilnih goriva.

Prošla, 2025. godina, bila je rekordna po šumskim požarima u Evropskoj uniji, koji su uništavali farme, šume i domove, a ekstremno vrijeme uzrokovalo je najmanje 43 milijarde eura ekonomskih gubitaka širom kontinenta.

Svjetska zdravstvena organizacija (WHO) postavlja sigurne granice za lebdeće čestice PM2.5 zbog njihovog rizika za zdravlje. Riječ je o česticama manjim od 2.5 mikrometra koje mogu prodrijeti duboko u pluća i ući u krvotok, a povezuju se s respiratornim i kardiovaskularnim bolestima te dugoročnim oboljenjima poput raka.

Gdje je zrak najčišći, a gdje najzagađeniji?
U Evropi samo Andora, Estonija i Island ispunjavaju godišnje smjernice WHO-a za PM2.5 čestice, koje iznose 5 mikrograma po kubičnom metru (µg/m³).

One su među samo 13 zemalja i teritorija na svijetu koji su unutar sigurnih granica, a ostali su Australija, Barbados, Bermudi, Francuska Polinezija, Grenada, Nova Kaledonija, Panama, Portoriko, Réunion i Američki Djevičanski Otoci. To znači da 130 od 143 obuhvaćene zemlje, odnosno 91 posto, ne zadovoljava sigurne smjernice.

Pet najzagađenijih zemalja na svijetu su Pakistan (67.3 µg/m³), Bangladeš (66.1 µg/m³), Tadžikistan (57.3 µg/m³), Čad (53.6 µg/m³) i Demokratska Republika Kongo (50.2 µg/m³). Svih 25 najzagađenijih gradova na svijetu nalazi se u Indiji, Pakistanu i Kini.

Nezavidno prvo mjesto zauzima Loni u sjevernoj indijskoj državi Uttar Pradesh s prosječnom godišnjom koncentracijom PM2.5 čestica od 112.5 µg/m³, što je više od 22 puta iznad preporuke WHO-a. S druge strane, najmanje zagađeno mjesto na listi je Nieuwoudtville u Južnoafričkoj Republici.

Stanje zagađenja u Evropi
Tokom 2025. godine u Evropi su 23 zemlje zabilježile porast prosječnih godišnjih koncentracija PM2.5 čestica, dok ih je 18 zabilježilo smanjenje. Onečišćenje je poraslo za više od 30 posto u Švicarskoj i Grčkoj zbog dima od šumskih požara iz Sjeverne Amerike te saharske prašine iz Afrike.

Najveće smanjenje, od gotovo 24 posto, zabilježila je Malta, djelimično zahvaljujući naporima za prelazak s teškog loživog ulja na obnovljive izvore energije i mjerama za smanjenje emisija iz saobraćaja.

Prema podacima u stvarnom vremenu, u trenutku pisanja ovog članka Pariz se nalazio među pet najzagađenijih gradova svijeta, uz Peking, Dhaku, Wuhan i Seul, a i London je bio među prvih deset.

Prošlog četvrtka, 19. marta, Služba za praćenje atmosfere Copernicus (CAMS) Evropske unije upozorila je na visoke nivoe zagađenja u Evropi, potaknute sezonskim emisijama amonijaka iz poljoprivrednih gnojiva, porastom koncentracije peludi i stabilnim vremenskim uslovima.

Iz Copernicusa su dodali da pozadinsko onečišćenje od izgaranja fosilnih goriva, posebno u dijelovima istočne Evrope i na Balkanu, takođe dosljedno doprinosi lošem kvalitetu vazduha.

Problem nedostatka podataka
Iako ovogodišnji izvještaj obuhvata 12 zemalja više nego prošlogodišnji, i dalje postoje veliki nedostaci u podacima. Prema IQAiru, samo mali dio svjetskog stanovništva ima pristup lokalnim informacijama o kvalitetu vazduha u stvarnom vremenu.

Situacija se na nekim mjestima i pogoršava. U martu 2025. godine Trumpova administracija ukinula je globalni program praćenja kvaliteta vazduha američkog State Departmenta, ostavivši milione ljudi bez pristupa podacima. Finski Centar za istraživanje energije i čistog vazduha (CREA) izvijestio je da su napori u praćenju oslabljeni u 44 zemlje, a šest ih je ostalo bez ikakvog nadzora.

“Bez praćenja ne možemo u potpunosti razumjeti šta se nalazi u vazduhu koji udišemo”, izjavio je globalni izvršni direktor IQAira Frank Hammes. “Širenje pristupa podacima u stvarnom vremenu osnažuje zajednice da djeluju. Smanjenjem emisija i rješavanjem problema klimatskih promjena možemo postići značajna i trajna poboljšanja u globalnom kvalitetu vazduha.”