Krvavi bijeg iz logora smrti: Na današnji dan počeo proboj u Jasenovcu
Na današnji dan prije 81 godinu posljednji preživjeli zatočenici ustaškog koncentracionog logora Jasenovac počeli su proboj kako bi se spasili iz te "fabrike smrti", najveće na jugoistoku Evrope.
Ovaj ustaški logor bio je stratište za Srbe, Rome i Jevreje, svih uzrasta, polova, životne dobi, socijalnih, obrazovnih i drugih profila, kao i za antifašiste.
Najvažnije činjenice
- Na današnji dan 1945. godine počeo je proboj zatočenika iz Jasenovca
- U proboj je krenulo oko 600 od ukupno 1.073 preostala logoraša u logoru Ciglana.
- Preživjelo je najviše 169 zatočenika, dok su ostali ubijeni tokom bijega ili ubrzo nakon njega.
- Oni koji nisu mogli da učestvuju u proboju – njih oko 470 – pobijeni su.
- Proboj je bio očajnički pokušaj spasavanja od sigurne smrti, jer je ustaška uprava započela likvidaciju svih zatočenika i uništavanje dokaza.
- Logor Jasenovac, često nazivan „balkanski Aušvic“, bio je mjesto masovnih zločina nad Srbima, Jevrejima, Romima i antifašistima.
- Sistem logora funkcionisao je od 1941. do 1945. godine i bio poznat po brutalnim metodama ubijanja.
- Proboj 22. aprila ostao je simbol otpora, hrabrosti i borbe za goli život.
U proboj krenulo oko 600 logoraša
U proboj je 22. aprila 1945. godine, krenulo oko 600 od 1.073 koliko je tada preostalo logoraša u logoru Ciglana u Jasenovcu.
Tog dana, ili prethodne večeri, pošto je postalo nesumnjivo da ih očekuje neizbježna smrt, jedan broj logoraša se odlučuje na proboj. Od 600 koliko je krenulo u proboj, preživjelo ih je najviše 169.
Stradali su tokom proboja, kao i u nabujaloj Savi, još uvijek hladnoj u to doba godine, ili su ih ustaške potjere stigle u blizini logorskog kompleksa. Preostalih 470, koji se nisu osjećali sposobnim da učestvuju u proboju, pobijeni su svi do jednog.
Predvodnik proboja iz Ciglane bio je Ante Bakotić, inače zarobljeni partizan. Ni on međutim nije uspio da se dočepa slobode, poginuo je tokom bijega.
U dijelu logora Kožare, grupa zatočenika paralelno je planirala proboj, bez ikakve veze sa grupom iz Ciglane. Oni su proboj započeli istog dana, 22. aprila, oko 20. časova uveče. Napali su logorsku stražu, presjekli žicu, čak i zapalili radionice i magacine.
Potjera ustaša trajala je međutim tokom čitave noći. Preživjelo ih je od 176, odnosno 147 koliko je krenulo u proboj, svega 11.
Već sutradan, 23. aprila, logorska uprava i posade, kompletno ustaško osoblje, napustili su kompleks logora Jasenovac.
Logoraši su inače i prije proboja 22. aprila 1945. spremali kolektivni beg. Tokom leta 1944. otkrivena je jedna takva organizacija. Organizatori su bili zatočeni pripadnici NOP, i trebalo je da proboj uslijedi paralelno sa napadom partizanskih jedinica na Bosansku Dubicu. Vjerovalo se da bi se ustaše koncentrisale na odbranu Dubice pa bi bijeg iz Jasenovca bio olakšan. Ustaše su, međutim, doznale šta se sprema pa su uslijedile teške represalije i planirani bijeg je onemogućen.
Sistematska likvidacija
Proljeća 1945. marta i aprila, sprovođena je sistematska likvidacija logora. Saveznička avijacija bombardovala je logorski kompleks u više navrata, i pojedini objekti su uništeni.
Uprava, na čijem čelu se nalazio Vjekoslav Maks Luburić, zapovjednik tzv. ustaške obrane, naredila je zatim da se pobiju svi zatočenici, a logor minira, kako bi bili uklonjeni tragovi sistematskog zločina.
Likvidarni su zatočenici, uništavana arhivska građa, sva dokumetacija, objekti, sve ono što bi moglo biti svedočanstvo, pokazatelj, dokaz, šta se na prostoru koncentracionog logora događalo.
Dok je jedan broj ustaškog osoblja minirao objekte, drugi su palili barake i dokumetaciju, ostali su ubijali zatočenike, da ne bi bilo živih svjedoka.
Oni koji su posljednjem periodu pristizali u logor nisu ni uvođeni nego su odmah po prispijeću ubijani, uglavnom na Savi.
„Balkanski Aušvic"
Hrvatski ustaški logor Jasenovac, nerijetko je nazivan i "balkanski Aušvic". Bio je to sabirni, radni, kažnjenički i zarobljenički logor.
Kompleks logora je oblikovan do februara 1942. Sačinjavalo ga je pet glavnih i nekoliko manjih logora i niz stratišta, mjesta na kojima su ubijani zatočenici. Bili su to: Logor I Bročice, LogorII Krapje, Logor III Ciglana, Logor IV Kožara, Logor V Stara Gradiška, Logor VI Mlaka. Glavna stratišta, mjesta masovnih likvidacija, bili su: Gradina na suprotnoj strani Save, Jablanac, Uštice, Mlaka, krečana u Dubici, kao i Granik na Savi. Cijeli logorski sitem nalazio se pod komandom ustaške nadzorne službe, njenog Ureda III.
Sistem logora Jasenovac bio je zloglasan po varvarskim metodama i velikom broju žrtava.
Jasenovačka fabrika smrti radila je od avgusta 1941. do aprila 1945. punih 1.337 dana. Tu su sistematski odvođeni civili, neželjeno stanovništvo, prečesto sasvim mirni građani koji nikakve veze ni sa politikom ni sa ustanicima nisu imali, ali su pripadali, po ustaškim nazorima, etničkim grupama koje je trebalo odstraniti.
Bio je to kompleks logora ukupne površine oko 240 km kvadratnih. Sastavno dio su bili i poseban ženski logor Stara Gradiška, logori za djecu Sisak, Jastrebarsko, Gornja Rijeka. Mada je žena i dece bilo i u samom Jasenovcu.
Za razliku od njemačkog "industrijskog" sistema ubijsnja gasnim komorama, hrvatske ustaše ubijale su svojim rukama, počev od korišćenja vatrenog oružja, pa do kama, maljeva, sjekira, izgladnjivanjem, žeđu, i svakovrsnim drugim nepojmljivim iživljavanjima.
U procesu "pročišćenja hrvatske nacije", srpska djeca su ubijana, zajedno sa odraslima.
Tokom četiri godine, između aprila 1941. i maja 1945. godine, u ustaškoj NDH ubijeno je 73.316 mališana. Tokom Drugog svjetskog rata, jedino mjesto u cijeloj Evropi u kojem su postojali specijalni logori za djecu bila je Hrvatska.
Samo od decembra 1941. do aprila 1942. godine ustaše su ubile 19.544 dječaka i djevojčice srpske nacionalnosti, a njihovi identiteti utvrđivani su kasnije.
Ubijani su, prema svjedočenjima, na najstrašnije načine i umirali su, takođe, više nego odrasli, od bolesti, izgladnjelosti, žeđi i smrzavanja.
Mnoga djeca ubijena su u Jasenovcu i sredinom septembra 1942. godine. Tijela djece dovožena su sa 15 zaprežnih kola u ciglanu i spaljivana. Slična sudbina zadesila je i 300 djece koja su pogubljena u Gradini u oktobru iste godine.
Ogroman broj djece, oko 12.000, spasen je od ustaškog pogroma zahvaljujući Diani Budisavljević i desetinama plemenitih ljudi koji su joj pomogli.
Logorska arhiva je dva puta uništavana - početkom 1943. i u aprilu 1945. godine.
Zemaljska komisija Hrvatske, osnovana 1945. godine, konstatovala je u izvještaju Međunarodnom vojnom sudu u Nirnbergu da je broj žrtava između 500.000 i 700.000.
Njemački generali iz Drugog svjetskog rata davali su veoma različite podatke o broju ubijenih Srba u NDH, ali zajedničko im je to da svi pominju stotine hiljada stradalih.
Aleksander Ler je još 1943. godine govorio o 400.000 ubijenih Srba, Lotar Renduli, njemački general-pukovnik, navodi da je ubijeno oko "500.000 pravoslavaca", general Herman Nojbaher pominje "više od 750.000 ubijenih", a SS general Ernst Fik - 600.000.
Nakon Drugog svjetskog rata, u namjeri da izjednače žrtve i zasluge za oslobođenje zemlje, komunističke vlasti činile su sve da se Jasenovac pominje što manje.
O najvećem stratištu u NDH u bivšoj Jugoslaviji nisu snimani filmovi niti rađeni serijali, a lider komunista Josip Broz Tito nikada nije otišao u Jasenovac.
Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.
