Kineski dronovi sve su prisutniji na nebu iznad Bosne i Hercegovine. Podaci pokazuju da je samo prošle godine u zemlju uvezeno rekordnih 4,2 tone dronova čija je vrijednost oko 1,5 miliona eura.
Od toga, gotovo četiri tone dolaze iz Kine, prema podacima Uprave za indirektno oporezivanje BiH.
Najveći dio uvoza čine dronovi opremljeni kamerama za video i foto snimanje, a više od tri tone ovih uređaja koristi se za komercijalne i rekreativne svrhe.
Uvoz komercijalnih dronova u Bosni i Hercegovini trenutno nije posebno regulisan.
Ministarstvo spoljne trgovine i ekonomskih odnosa BiH, u saradnji s Direkcijom za civilno vazduhoplovstvo, predložilo je da se dronovi težine od 249 grama do 25 kilograma uvrste na Listu roba posebne namjene, što bi značilo strožiju kontrolu pri uvozu.
Iz Ministarstva navode za Radio Slobodna Evropa da je prijedlog u fazi konsultacija sa nadležnim institucijama, dok je postojeća lista posljednji put ažurirana još 2017. godine.
Postoje li rizici od kineske tehnologije?
Antonio Prlenda, vojni analitičar iz Sarajeva, izjavio je za RSE da su civilni dronovi “izazov za policijske i sigurnosne službe”.
Upozorava da se tehnologija brzo razvija, ali da bh. zakonodavci kaskaju.
“Čak i ovi civilni dronovi mogu remetiti sigurnost, mogu biti sredstvo nekog terorističkog napada, mnogo su dostupniji običnim ljudima nego što je prije bivalo, i mora se postrožiti ta regulativa”, smatra on.
Što se kineskih dronova tiče, on ocjenjuje da je očekivano da oni preuzimaju tržište, jer su relativno jeftini i na visokom tehnološkom nivou.
Prlenda upozorava da se Evropska unija sve jasnije distancira od kineskih dronova i njihovih komponenti, u kontekstu sve strožijih sigurnosnih i regulatornih procjena.
“Oni finansiraju naoružavanje članica EU na način da podstiču na trošenje kredita na naoružavanje, ali za oružje koje je proizvedeno u EU, tako da ako želite kupiti neko sredstvo koje je iz Kine, nećete dobiti podršku od tih fondova”, rekao je on.
Prema njegovim riječima, zemlje kao što je BiH, koja stremi ka članstvu u Uniji, trebalo bi da se pridržavaju te regulative.
“Sasvim je normalna težnja EU da se zaštiti od kineske tehnologije u tom smjeru i vidim da će to, ako već nije sada, uskoro i pred zemlje koje žele biti članice EU taj preduvjet postaviti da se izbjegava kupovina takvih sredstava sa elementima iz Kine”, zaključuje analitičar.
Vojni analitičar iz Srbije, Aleksandar Radić, kaže za RSE da “svako sredstvo može biti zloupotrebljeno”, pa tako i dronovi, iz Kine ili bilo koje zemlje.
“Zato uređena država ima mehanizme bezbednosti koje sprečavaju zloupotrebe”, kaže Radić.
On ističe da je kineska firma DJI napravila veliki prodor na tržištu sa masovnom upotrebom u ratu na istoku Ukrajine, “zato što su na obje strane shvatili da ti dronovi mogu da ponesu ručnu bombu”.
Komercijalni dronovi su, dodaje, u tom ratu korišteni ne samo za izviđanje, već i za vatrenu podršku.
Potrebe za izmjenama zakona
U Bosni i Hercegovini trenutno ne postoje posebna pravila za uvoz dronova, pa korisnici uređaja lakših od 25 kilograma imaju samo obavezu da ih prijave i upišu u evidenciju, uz obnavljanje registracije svakе tri godine, u skladu s važećim pravilnikom.
Takva praksa bi se mogla promijeniti ukoliko dronovi budu uvršteni na Listu robe posebne namjene, što bi značilo strožiji režim kontrole pri uvozu.
Iz Ministarstva spoljne trgovine i ekonomskih odnosa BiH navode da je prijedlog izmjene motivisan prvenstveno “sigurnosnim razlozima”.
“U posljednje dvije godine zabilježen je značajan porast njihovog uvoza, kao i povećan broj upita u vezi sa potrebom izdavanja dozvola. Pojedini modeli po tehničkim karakteristikama približavaju se robi dvojne namjene, što dodatno opravdava potrebu za jasnijom regulacijom”, kažu iz Ministarstva.
Dodaju da se ovdje ne radi o vojnoj opremi, te da je za uvoz potrebno dobiti samo odobrenje nadležnog organa ministarstva unutrašnjih poslova, u kojem je definisana svrha uvoza.
Ističu da zemlja porijekla nije presudan faktor za stavljanje na Listu.
“Ključni kriteriji odnose se na tehničke karakteristike, mogućnosti zloupotrebe i potencijalne sigurnosne rizike”, rekli su u Ministarstvu.
BHANSA, Agencija za pružanje usluga u vazdušnoj plovidbi BiH, krajem februara je u saopštenju upozorila da zemlja mora hitno da usaglasi zakonodavstvo sa evropskim standardima u upravljanju dronovima, kako bi zaštitila vazdušni prostor i kritičnu infrastrukturu.
Oni su se oglasili nakon što je Evropska komisija predstavila akcioni plan za suzbijanje prijetnji dronovima.
Među ključnim porukama ističe se da je potrebno unaprijediti Zakon o BHANSA-i kako bi se precizno definisale njene nadležnosti u kontroli bespilotnih letjelica, kao i usvojiti novi Zakon o vazduhoplovstvu BiH.
Koliko kineskih dronova je na nebu regiona?
Kina je već nekoliko godina najveći izvoznik bespilotnih letjelica u BiH.
U BiH je prošle godine uvezeno dronova u vrijednosti od oko 3 miliona maraka (oko 1,5 miliona evra), od čega je najveći dio, gotovo 90 odsto, stigao iz Kine.
Kineski dronovi su dominantni i pri uvozu u Crnoj Gori.
Od 2022. godine, prema podacima crnogorske Uprave za statistiku Monstat, ubjedljivo najviše dronova u tu zemlju stiže iz Kine.
O uvozu civilnih dronova u Srbiju i Kosovo nismo dobili podatke od nadležnih institucija do zaključenja teksta.
Kako EU i SAD tretiraju kineske dronove?
EU je u februaru usvojila Akcioni plan za dronove i protivdronsku zaštitu.
Unija u ovom dokumentu ne apostrofira posebno dronove uvezene iz Kine, ali ističe da je u ovoj oblasti potrebno ulagati u sopstvenu proizvodnju i obratiti pažnju na sigurnost.
“Potpunom primjenom Akta o kibernetičkoj otpornosti u decembru 2027. većina dronova stavljenih na tržište EU-a podlijegaće obaveznim zahtjevima za kibernetičku sigurnost”, navodi se u planu.
Evropska agencija za bezbjednost vazdušnog saobraćaja (EASA) u februaru je objavila listu dronova koji su plasirani na tržište nakon 1. januara 2024, a koji su bezbjedni za upotrebu na teritoriji EU.
Među njima su i bespilotne letjelice kineskih proizvođača.
U Sjedinjenim Državama, dronovi kineskog proizvođača DJI, koji drži oko 70 posto globalnog tržišta, već godinama su na “crnim listama” tamošnjih ministarstava zbog potencijalnih prijetnji.
Još 2017. godine, američka vojska je zabranila upotrebu DJI dronova zbog rizika u oblasti sajber bezbjednosti.
Tri godine kasnije, ova firma je stavljena na “crnu listu” tamošnjeg Ministarstva trgovine, zbog navodne umiješanosti u kršenja ljudskih prava i nadzor nad Ujgurima u oblasti Sinđijang.
Godine 2022., Ministarstvo odbrane SAD ih je uvrstilo na listu kompanija koje sarađuju sa kineskom Narodnom oslobodilačkom armijom.
Prošlog decembra, američka Federalna komisija za komunikacije (FCC) je zabranila odobrenja za uvoz i prodaju svih novih tipova dronova (i njihovih komponenti) proizvedenih u inostranstvu.
Izvor: slobodnaevropa.org
