U arhivama Vatikanske biblioteke vijekovima je počivala knjiga čije su stranice bile ispunjene neobičnim simbolima i tajanstvenim znakovima.
Više od 400 godina niko nije uspijevao da otkrije njen pravi sadržaj, ali danas, zahvaljujući napretku vještačke inteligencije (AI), jedna od najzagonetnijih istorijskih šifara konačno je počela da otkriva svoje tajne.
Složen sistem šifrovanja
Riječ je o rukopisu poznatom kao Borgova šifra, koji se prostire na 408 stranica i dugo je predstavljao neriješenu enigmu za istoričare, lingviste i stručnjake za kriptografiju.
Dokument je ispisan pomoću 34 neobična simbola, uz poneko rimsko slovo i naslovnu stranicu na arapskom jeziku. Bez poznatog ključa za dešifrovanje i sa brojnim oštećenim stranicama nastalim protokom vremena, rukopis je djelovao kao još jedna tajna zauvijek izgubljena u prošlosti.
Ipak, ono što generacije istraživača nisu uspjele da postignu tradicionalnim metodama, ostvarila je savremena tehnologija. Koristeći metode mašinskog učenja, naučnici su uspjeli da prepoznaju obrasce, povežu simbole i postepeno rekonstruišu značenje teksta.
Rezultat je iznenadio čak i same istraživače.
Iza složenog sistema šifrovanja krile su se stotine stranica posvećenih medicinskim praksama i lijekovima koji su korišćeni u prošlim vijekovima. Među zapisima su pronađeni neobični recepti za liječenje bolesti i tegoba, uključujući preporuke da se pije više čaša kvalitetnog crvenog vina ili da se muškatni oraščić fermentiše u tijestu radi liječenja dizenterije.
Prava detektivska istraga
Prema tragovima pronađenim na unutrašnjoj strani korica, rukopis je sadržavao „lijekove za tegobe ljudskog tijela“.
U vrijeme kada je nastao, ovakva znanja često su čuvana kao strogo povjerljiva. Razlog nije bila samo želja za očuvanjem ekskluzivnog znanja, već i strah od progona.
U mnogim evropskim društvima osobe koje su posjedovale neobične medicinske recepte ili se bavile alternativnim metodama liječenja lako su mogle postati predmet sumnje, pa čak i optužbi za vještičarenje.
Profesorka računarske lingvistike Beata Međeši sa Univerziteta u Stokholmu, jedna od članica istraživačkog tima, opisala je proces dešifrovanja kao svojevrsnu detektivsku istragu.
– Svaki simbol, svaki obrazac i svako djelimično rješenje predstavljaju trag koji nas približava nečijim tajnama i izgubljenom istorijskom svijetu – navela je ona.
Iako vještačka inteligencija značajno ubrzava proces analize, posao nije bio jednostavan. Algoritmi su mogli da prepoznaju obrasce koje ljudsko oko teško uočava, ali su istraživači morali pažljivo da provjeravaju rezultate i upoređuju ih sa istorijskim izvorima.
Razvoj novih sistema
Ovaj uspjeh predstavlja tek početak mnogo ambicioznijeg projekta. Naučnici sada rade na razvoju novih sistema zasnovanih na vještačkoj inteligenciji koji bi mogli da analiziraju i dešifruju veliki broj istorijskih šifara rasutih po arhivama širom svijeta.
Prema procjenama stručnjaka, čak jedan odsto ukupne arhivske građe u svijetu potpuno je ili djelimično šifrovan. Iako taj procenat na prvi pogled djeluje mali, riječ je o milionima stranica dokumenata čiji sadržaj i dalje ostaje nedostupan istraživačima.
Mnogi od tih zapisa potiču iz različitih epoha ljudske istorije. Najstarije poznate šifre korišćene su još u antičkoj Grčkoj i Rimskom carstvu, dok su tokom srednjeg i ranog novog vijeka metode tajnog pisanja postale sastavni dio diplomatije, trgovine, religijskih organizacija i tajnih društava.
Zbog toga stručnjaci vjeruju da se iza nepročitanih dokumenata možda kriju informacije koje bi mogle značajno promijeniti naše razumijevanje prošlosti.
U njima se mogu nalaziti diplomatski izvještaji, obavještajni podaci, privatna prepiska vladara, tajni rituali različitih društava, medicinska znanja, ljubavne afere ili detalji iz svakodnevnog života običnih ljudi.
Takvi podaci često nedostaju zvaničnim istorijskim zapisima, pa njihovo otkrivanje može popuniti brojne praznine u razumijevanju čitavih epoha. U pojedinim slučajevima, dešifrovani dokument mogao bi da promijeni ustaljena tumačenja važnih istorijskih događaja ili da otkrije potpuno novu sliku o poznatim ličnostima.
Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.
