Da li svjetska i bošnjačka javnost o Srebrenici govori onako kako su činjenice utvrđene u sudskim postupcima, ili ono što je utvrđeno u presudama naknadno prilagođava već formiranom političkom i memorijalnom narativu?
Ne preispitujem postojanje sudski utvrđenog genocida u Srebrenici. Preispitujem način na koji se o genocidu, sudskim presudama i žrtvama govori u javnom prostoru.
Pitanje nije da li je u Srebrenici počinjen genocid — to je pravosnažno sudski utvrđeno. Pitanje je šta su sudovi konkretno utvrdili, koje su kategorije koristili, na koje činjenice su svoje zaključke zasnovali i da li javni akteri, kada govore o Srebrenici, ostaju u granicama tih sudskih utvrđenja.
Povod za ovo razmišljanje jeste tekst objavljen na portalu Vijesti.ba 8. oktobra 2026. godine pod naslovom „Na Kameničkom brdu ponovo pronađeni posmrtni ostaci žrtava genocida“. U tekstu se govori o lokalitetu Kameničko brdo – Bukva, o pronađenim posmrtnim ostacima i o tvrdnjama prema kojima je na tom području stradalo najmanje hiljadu ljudi, dok je približno isti broj zarobljen i odveden na druga mjesta egzekucije.
Ne ulazeći ovdje u provjeru svake pojedinačne tvrdnje iz tog teksta, njegov sadržaj otvara mnogo šire pitanje: šta se danas u javnom prostoru podrazumijeva pod „žrtvom genocida“ i da li se ta kategorija koristi na način koji odgovara sudski utvrđenim činjenicama?
Sudovi nisu sve gubitke tokom proboja tretirali kao istu kategoriju smrti
U presudama Haškog tribunala o Srebrenici postoji jedna činjenica koja se u javnom govoru često potiskuje: tokom proboja kolone iz Srebrenice sudski su utvrđena borbena dejstva i borbeni gubici.
To nije pitanje političkog stava. To je pitanje čitanja sudskih dokumenata.
U predmetima Popović i drugi i Tolimir, Tribunal je razmatrao događaje koji su se odvijali tokom pokušaja proboja iz enklave. U tim razmatranjima sud nije sve osobe koje su izgubile život tokom tih događaja stavio u jednu istu činjeničnu kategoriju.
Postojali su ljudi koji su poginuli tokom borbenih dejstava. Postojali su slučajevi pogibije usljed mina i drugih okolnosti. Sudovi su razmatrali i slučajeve samoubistava i drugih smrti. Istovremeno, posebno su utvrđivani slučajevi osoba koje su se predale ili bile zarobljene, odvedene pod kontrolu snaga bosanskih Srba, a potom ubijene.
Upravo je ta razlika od presudnog značaja.
Osoba koja je poginula u borbenim dejstvima predstavlja borbeni gubitak, dok se kod osobe koja se predala ili je zarobljena mora posebno utvrditi šta se sa njom dogodilo nakon stavljanja pod kontrolu protivničkih snaga. Kod zarobljenih i predatih lica, ukoliko je utvrđeno da su nakon stavljanja pod kontrolu protivničkih snaga ubijena, njihova ubistva treba posmatrati u okviru sudskih utvrđenja o genocidnim radnjama.
To nisu nijanse koje možemo zanemariti. To su različite činjenične kategorije.
Jer između rečenica „poginuo je u borbi“ i „ubijen je nakon zarobljavanja“ postoji ogromna pravna i činjenična razlika.
Kada memorijalni narativ zamijeni sudski utvrđene činjenice
U javnom govoru o Srebrenici često se izjednačavaju različite vrste iskaza i različiti nivoi saznanja.
Izjava novinara, političara, udruženja žrtava ili intelektualca može imati svoje mjesto u javnom i memorijalnom prostoru. Ali takva izjava sama po sebi nije ni naučna činjenica ni sadržaj sudske presude.
Poseban problem nastaje onda kada se naučne kategorije i sudski utvrđene činjenice zamijene političkim ili memorijalnim kategorijama.
Govori se i piše da je u Srebrenici ubijeno 8.372 bošnjačkih muškaraca i dječaka.
Takav zaključak ne može se izvesti i predstavljati kao istorijska istina samo na osnovu nekog nepouzdanog izvora ili tvrditi da je istina način na koji se žrtve predstavljaju u komemorativnom prostoru.
Sudski utvrđene činjenice zahtijevaju preciznije razlikovanje.
Sudovi su, analizirajući proboj iz Srebrenice, utvrdili postojanje borbenih dejstava i borbenih gubitaka, ali i predaju i zarobljavanje nakon kojih su uslijedila ubistva. Zato se svaki ljudski gubitak tokom događaja u Srebrenici ne može automatski izjednačiti sa genocidnim ubistvom.
Genocidne radnje moraju biti vezane za konkretne utvrđene radnje i okolnosti.
Upravo tu nastaje širi problem javnog diskursa: kada unaprijed formiran politički i memorijalni narativ postane zamjena za precizno čitanje presuda, granica između onoga što je sud utvrdio i onoga što se kasnije govori u javnosti postaje nejasna.
A to nije pitanje osporavanja genocida.
To je pitanje odnosa prema činjenicama na kojima je sud svoju odluku zasnovao.
Terminologija nije samo pitanje jezika
Zbog toga nije nevažno da li govorimo o napadu, zasjedi, granatiranju, razmjeni vatre, borbenim dejstvima ili borbi, a s druge strane o predaji, zarobljavanju, stavljanju pod kontrolu, zatočenju i egzekuciji.
To nisu samo različiti izrazi za istu stvar.
Svaki od njih opisuje različitu okolnost u kojoj je čovjek izgubio život.
Ako je čovjek poginuo kao posljedica legitimnih borbenih dejstava, riječ je o borbenom gubitku. Ako se čovjek predao ili je zarobljen, onda se mora utvrditi šta se dogodilo nakon što je stavljen pod kontrolu protivničkih snaga.
Upravo takvo razlikovanje postoji i u sudskoj praksi Haškog tribunala.
Zato nije metodološki opravdano sve osobe koje su izgubile život tokom proboja staviti u istu kategoriju, a potom cijelu tu kategoriju označiti jednim pravnim terminom.
Ali ovdje počinje mnogo ozbiljnije pitanje
Sudski su utvrđena borbena dejstva i postoje sudska utvrđenja o borbenim gubicima tokom proboja Bošnjaka iz Srebrenice.
Šta ta činjenica sama po sebi znači i kakav joj je značaj u ukupnoj dokaznoj konstrukciji?
Ovdje ne želim licitirati brojevima.
Ne želim unaprijed određivati koliko je ljudi poginulo u borbenim dejstvima, niti koliko je ljudi sudski utvrđeno kao žrtve genocidnih ubistava. To je pitanje koje zahtijeva posebnu analizu.
Prvo treba prihvatiti ono što su sudovi već utvrdili kao činjenicu: borbena dejstva i borbeni gubici tokom proboja postoje u sudskom činjeničnom nalazu.
Tek nakon toga možemo postaviti pitanje njihove dokazne težine.
Jer sudska presuda nije samo njen konačni pravni zaključak. Ona je i obrazloženje, činjenični nalazi, dokazi na kojima su ti nalazi zasnovani i način na koji je sud povezao utvrđene činjenice sa pravnim elementima krivičnog djela.
Ako želimo ozbiljno razumjeti Srebrenicu, moramo čitati presudu u cjelini.
Ne samo izreku.
Ne samo jedan citat.
Ne samo dio koji potvrđuje već postojeći narativ.
Pitanje koje ne bi trebalo izbjegavati
Ovo istraživanje zato ne počinje pitanjem „da li je bilo genocida?“
Počinje mnogo preciznijim pitanjem:
šta su sudovi zaista utvrdili?
Ako su sudovi utvrdili različite kategorije smrti tokom proboja iz Srebrenice, onda je legitimno analizirati kakvu dokaznu težinu svaka od tih kategorija ima.
Ako su utvrđeni borbeni gubici, onda se mora postaviti pitanje njihovog mjesta u ukupnoj dokaznoj konstrukciji.
Ako su utvrđena ubistva zarobljenih i predatih osoba, onda se ona moraju analizirati u okviru sudskih nalaza o genocidnim radnjama.
Ako je za genocid neophodno dokazati posebnu namjeru da se uništi, u cijelosti ili djelimično, zaštićena grupa, onda se i ta namjera mora analizirati na osnovu dokaza koje su sudovi prihvatili.
Drugim riječima, ne može se preskočiti nijedna karika između činjenice i pravnog zaključka.
I zato je, po mom mišljenju, potpuno legitimno postaviti pitanje koje se u javnom prostoru rijetko postavlja:
Da li bi ozbiljno i odgovorno vrednovanje sudski utvrđenih činjenica Haškog tribunala o borbenim gubicima Bošnjaka tokom proboja iz Srebrenice bilo nepremostiva prepreka da sud, van razumne sumnje, presudi da je u Srebrenici počinjen genocid nad Bošnjacima?
Ne tvrdim unaprijed da jeste.
Ne tvrdim ni da nije.
Upravo to tek treba dokazati.
A dokazivanje tog pitanja ne počinje političkim stavom, komemoracijom niti medijskim naslovom.
Počinje presudama.
I njihovim pažljivim čitanjem.
