Kako se povećavao broj pravoslavnog stanovništva u Sarajevu, pojavila se i potreba za gradnjom nove crkve, s obzirom na to da je Stara pravoslavna crkva postala tijesna za sve veći broj vjernika. Odluka o izgradnji donesena je 1859. godine, a nakon pribavljanja dozvole sultana Abdul Aziza i kupovine zemljišta, gradnja je započela 1863. godine. Izgradnja nove crkve u strogom centru Sarajeva trajala je skoro jedanaest godina i završena je 1874. godine, neposredno pred kraj osmanske uprave u Bosni i Hercegovini. Hram, posvećen Rođenju Presvete Bogorodice, podignut je dobrovoljnim prilozima pravoslavnih vjernika iz Sarajeva i okolice, ali i trgovaca iz Beograda, Dubrovnika, Trsta i Beča, dok je među darodavcima bio i sam sultan Abdul Aziz. Saborna crkva ubrzo je postala jedno od najprepoznatljivijih obilježja tadašnjeg Sarajeva i jedna od najvećih pravoslavnih bogomolja na Balkanu.
Da bi se podigla ova crkva, posvećena Rođenju Presvete Bogorodice, značajna sredstva pristigla su od brojnih dobrotvora iz Sarajeva i drugih gradova. Među najvećim darodavcima bili su tadašnji sultan Osmanskog Carstva Abdul Aziz, koji je priložio 500 dukata, te srpski knez Mihailo Obrenović, čiji je prilog bio iste vrijednosti. Ova podrška svjedoči o velikom značaju koji je gradnja Sabornog hrama imala za pravoslavnu zajednicu u Sarajevu.
Trobrodna bazilika
Crkva je građena od kamena kao monumentalna trobrodna bazilika s upisanim tlocrtom krsta i pet kupola. Zbog velikih dimenzija objekta, radovi su povremeno obustavljani kako bi se zidovi i materijal prirodno slegli, što je bilo uobičajeno prilikom gradnje tako velikih građevina. Posebnu pažnju privlačio je i zvonik izveden u baroknom stilu, koji je u vrijeme izgradnje bio jedan od najviših objekata u Sarajevu koji je dominirao tadašnjom gradskom panoramom. U narodu je dugo prepričavana priča da je, nakon izgradnje visokog zvonika, munara Begove džamije neznatno povišena kako bi ostala najviša tačka u gradu. Ipak, za ovu zanimljivu anegdotu ne postoje pouzdani historijski dokazi, pa se ona smatra dijelom sarajevske usmene predaje.
Prvobitna fasada Sabornog hrama bila je bijele boje, pa je svojim izgledom i monumentalnim dimenzijama dominirala tadašnjim Sarajevom. Crkva je duga 37, a široka 22,5 metra. Središnja kupola uzdiže se do visine od 34 metra, dok zvonik doseže 45 metara, zbog čega je decenijama bio jedan od najprepoznatljivijih simbola grada. I danas se Saborna crkva ubraja među najveće pravoslavne hramove na Balkanu.
Posebnu vrijednost ovom zdanju daje i njegov položaj u samom srcu Sarajeva. Na udaljenosti od svega stotinjak metara nalaze se još tri bogomolje različitih monoteističkih religija – Ferhadija džamija, Stara jevrejska sinagoga i Katedrala Srca Isusova. Ovakav raspored vjerskih objekata predstavlja rijetkost i izvan granica Bosne i Hercegovine te na simboličan način svjedoči o višestoljetnoj tradiciji zajedničkog života različitih vjerskih zajednica u Sarajevu.
Za gradnju ovog monumentalnog hrama bio je zadužen znameniti neimar Andrija Damjanov, graditelj iz poznate makedonske graditeljske porodice Damjanov, porijeklom iz grada Veles koji je smješten u današnjoj sjevernoj Makedoniji. Nažalost, nije dočekao završetak radova. Tokom jedne od pauza u gradnji otišao je u rodni kraj, gdje se razbolio i preminuo, pa su njegov posao nastavili i uspješno priveli kraju njegovi učenici i saradnici.
Uz njegovo ime vezuje se i zanimljiva anegdota. Kada se prijavio za gradnju Sabornog hrama, navodno nije donio nacrte. Na pitanje članova crkvene opštine kako namjerava graditi bez plana, odgovorio je: „Plana nema, nego pogledajte crkve u Nišu i Smederevu. Takvu, i još ljepšu, sagradit ću u Sarajevu.“ Upravo su njegovo samopouzdanje, iskustvo i ugled presudili da posao bude povjeren njemu.
Damjanov je crkvu projektovao kao trobrodni hram s pripratom, naosom i oltarskim prostorom, u neoklasicističkom stilu bijele fasade, sa pet neobizantijskih kupola, polukružnom apsidom, klasičnim prozorima u dva vodoravna reda i visokim baroknim zvonikom. Crkva je građena skoro 11 godina zbog postepenog slijeganja kamena. Osveštana je 2. avgusta 1872 godine na Dan sv. Ilije (Ilindan), a potpuno je dovršena tek 1874. godine.
Izgradnja Sabornog hrama koštala je gotovo 38.000 dukata, što je za ono vrijeme predstavljalo izuzetno veliku investiciju. Pozlaćeni ikonostas izradili su vrhunski majstori iz Rusije, dok su sredstva za gradnju pristizala iz brojnih krajeva pravoslavnog svijeta. Svakako treba istaći da je novčano najviše pomogla ruska carska porodica Romanov.
Zahvaljujući velikoj podršci dobrotvora, na zvonik je postavljen i pozlaćeni krst, koji je dodatno naglašavao monumentalnost ovog zdanja. Crkva je prvobitno bila pokrivena olovnim krovom, koji je tokom Prvog svjetskog rata uklonjen i zamijenjen bakrenim limenim pokrovom, kada su vlasti rekvirirale veće količine metala za ratne potrebe.
Saborna crkva. Avaz
Koliki je značaj izgradnja Sabornog hrama imala za pravoslavnu zajednicu u Sarajevu, ali i širom Bosne i regiona, najbolje svjedoče brojni dobrovoljni prilozi koji su pristizali sa svih strana. U prikupljanju sredstava učestvovali su ugledni trgovci, zanatlije i obični građani, svako prema svojim mogućnostima. Među najvećim dobrotvorima isticala se i poznata sarajevska porodica Despić, jedna od najbogatijih trgovačkih porodica svog vremena, koja je ostavila dubok trag i u kulturnoj historiji grada kao začetnik pozorišnog života u Sarajevu.
Predanje govori da su supruge imućnih sarajevskih trgovaca skidale zlatne dukate sa svojih ogrlica i darivale ih kako bi se pozlatili krst i jabuka na zvoniku. Posebno je ostao upamćen i sarajevski trgovac Manojlo Jeftanović. Na jednom od skupova građana obećao je da će lično darovati trećinu ukupnog iznosa koji svi ostali trgovci zajedno prikupe za olovni pokrov crkve. Svoje obećanje je i ispunio, doniravši čak 2.000 dukata – iznos koji je nadmašio pojedinačne priloge mnogih tadašnjih znamenitih dobrotvora i ostao zabilježen kao jedan od najvećih darova za izgradnju Sabornog hrama.
Nacionalni spomenik
Saborna crkva danas je proglašena nacionalnim spomenikom BiH i predstavlja jedno od najznačajnijih sakralnih zdanja u zemlji. Tokom više od stoljeća postojanja njen izgled je u određenoj mjeri mijenjan, prije svega kada je riječ o boji fasade, uređenju porte i ograde koja okružuje crkveni kompleks. Naime, nekadašnji glavni ulaz nalazio se sa strane parka, u pravcu zvonika, dok je prostor oko hrama kroz vrijeme dobio današnji izgled. Kasnije je ulaz zatvoren, ali nakon više decenija, Saborni hram je vratio isti iz pravca današnjeg Trga Alije Izetbegovića. Idejno rješenje izradila je moja malenkost, s ciljem da se obnovi nekadašnji pristup crkvi koji je ranijim urbanističkim zahvatima bio zatvoren. Novi portal projektovan je u duhu postojeće arhitekture, kako bi se skladno uklopio u historijski ambijent Sabornog hrama.
Time je, nakon više decenija, vraćena prostorna veza između trga i crkvenog kompleksa, uz puno poštovanje njegove izvorne arhitekture.
Uz samu crkvu izgrađen je i prostrani kompleks zgrada u kojem se danas nalaze sjedište Mitropolije dabrobosanske, administrativne prostorije, kao i drugi sadržaji Srpske pravoslavne crkve. U neposrednoj blizini djeluje i Pravoslavni bogoslovski fakultet „Sveti Vasilije Ostroški“, čime je ovaj prostor, osim vjerskog, zadržao i značajan obrazovni i kulturni karakter. Saborna crkva i danas ostaje jedno od najprepoznatljivijih obilježja Sarajeva i važan simbol njegove bogate historijske i vjerske baštine.
