Botoks, danas jedan od najpoznatijih preparata za uklanjanje bora, ima iznenađujuću i mračnu historiju. Njegova priča počinje smrtonosnim trovanjem hranom 1919. godine, nastavlja se kroz američki program razvoja biološkog oružja i plan CIA-e za atentat na Fidela Castra, a završava u medicini i industriji ljepote. Novo istraživanje otkriva kako su naučnici, ne znajući to, tokom decenija laboratorijskog uzgoja promijenili opasnu bakteriju i pretvorili je u izvor izuzetno korisnog medicinskog preparata, piše naučni časopis Science.
Činjenice o botoksu
- 1919. godine zbog maslina kontaminiranih bakterijom Clostridium botulinum umrlo je 14 ljudi.
- Botoks potječe od jedne od najsmrtonosnijih prirodnih supstanci – botulinumskog toksina.
- Američka vojska koristila je bakteriju za razvoj biološkog oružja.
- CIA je planirala atentat na Fidela Castra pomoću cigara kontaminiranih toksinom.
- Godine 1989. toksin je odobren za liječenje određenih očnih poremećaja.
- Danas se koristi za ublažavanje bora i u brojnim medicinskim tretmanima.
Raskošna večera 1919. godine koja je završila smrću petero ljudi
Pokušaj spašavanja industrije konzervirane hrane tokom 1920-ih. Program razvoja biološkog oružja u Drugom svjetskom ratu i zavjera CIA-e protiv kubanskog lidera Fidela Castra. Na kraju, kozmetički proizvod poznat kao botoks, koji ublažava bore na licu i postao je temelj industrije vrijedne milijarde dolara.
Naizgled nepovezane epizode američke historije zapravo imaju zajednički nazivnik – bakteriju Clostridium botulinum.
Novo istraživanje, zasnovano na analizi više od 1.000 bakterijskih genoma, povezalo je ove događaje i pokazalo kako su naučnici nenamjerno potaknuli evoluciju opasne bakterije, dajući joj osobine koje su kasnije postale izuzetno vrijedne za medicinu i komercijalnu proizvodnju.
Rezultati istraživanja objavljeni su u naučnom časopisu Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS).
Smrtonosna večera 1919. godine pokrenula je istraživanja
Bakterija Clostridium botulinum proizvodi neurotoksin koji ometa komunikaciju između nerava i mišića, izaziva paralizu i u najtežim slučajevima dovodi do gušenja.
Botulinumski neurotoksin, poznat kao BoNT, gram za gram spada među najsmrtonosnije prirodne supstance.
U uslovima bez kisika, kakvi mogu postojati u konzerviranoj hrani, spore ove bakterije mogu se aktivirati i razviti u bakterije koje proizvode toksin.
Upravo se to dogodilo 1919. godine, kada su spore bakterije ostale zarobljene u teglama kalifornijskih maslina.
Događaj je ostao poznat kao "Veliko trovanje maslinama 1919. godine".
Jedan od najpoznatijih slučajeva dogodio se na večeri koju su organizovali industrijalac iz Detroita Murray Sales i njegova supruga. Nakon konzumiranja kontaminiranih maslina umrlo je petero ljudi – dvoje djece domaćina, jedan gost i dvije kućne pomoćnice.
List The Philadelphia Inquirer tada je objavio naslov: "Kako je smrt, nepozvana, stigla na večeru gospođe Sales".
U još dvije američke savezne države umrlo je dodatnih devetero ljudi.
Ove tragedije ozbiljno su ugrozile tada rastuću industriju konzervirane hrane i potaknule novi val mikrobioloških istraživanja.
Kalifornija je donijela i zakon kojim je proizvođačima nametnuta obaveza obrade proizvoda na višim temperaturama.
Naučnik koji je promijenio historiju botoksa
Među istraživačima koji su se uključili u borbu protiv opasne bakterije bio je Ivan Clifford Hall, bakteriolog sa Univerziteta Kalifornija.
Hall je prikupio veliku kolekciju izolata bakterije C. botulinum, a jedan od njih, nazvan Hall A, postao je posebno važan za laboratorijska istraživanja.
Naučnici su ga iznova uzgajali i razmnožavali, a tokom tog procesa bakterija je prošla kroz svojevrsno "pripitomljavanje".
Baš kao što su ljudi kroz historiju selekcijom mijenjali biljke i životinje, laboratorijski uslovi postepeno su promijenili i ovu bakteriju.
Soj Hall A izgubio je sposobnost stvaranja spora, što je naučnicima olakšalo pročišćavanje botulinumskog toksina.
Istovremeno je počeo proizvoditi izuzetno velike količine toksina.
Upravo su te osobine privukle pažnju američkih vojnih istraživača, koji su 1942. godine počeli koristiti ovaj soj za razvoj biološkog oružja i vakcine protiv botulizma.
Od biološkog oružja do zavjere protiv Fidela Castra
Američka vojska dijelila je soj Hall A s drugim istraživačima i institucijama.
Početkom 1960-ih CIA je pokrenula plan atentata na kubanskog lidera Fidela Castra, koji je uključivao kontaminiranje kutije njegovih cigara botulinumskim toksinom.
Plan na kraju nije realizovan.
Sjedinjene Američke Države odustale su od programa biološkog oružja 1969. godine, a tri godine kasnije potpisale su Konvenciju o biološkom oružju.
Otprilike u istom periodu jedan vojni istraživač ponio je laboratorijsku podkulturu soja Hall A kada je prešao na Univerzitet Wisconsin.
Kasnije ju je podijelio s oftalmologom iz Kalifornije, koji je počeo provoditi eksperimente na majmunima kako bi utvrdio može li botulinumski toksin opustiti očne mišiće.
