Kako je PVO Srpske oborio prvi NATO avion od postojanja alijanse

BIJELjINA - Protivvazdušna odbrana (PVO) Vojske Republike Srpske oborila je 16. aprila 1994. godine kod Goražda britanski avion “si harijer” koji je bio u misiji pomaganja muslimanskim snagama.

Najvažnije činjenice

• Britanski avion „Si Herijer“ oboren 16. aprila 1994. godine sistemom Strela 2M.
• Ovo je bilo prvo borbeno obaranje vazduhoplova u pedesetogodišnjoj istoriji NATO saveza.
• Pilot Nik Ričardson uspješno se katarpultirao.
• Obaranju je prethodilo nekoliko dana vazdušnih napada NATO avijacije na položaje Hercegovačkog korpusa VRS.

Tvrdeći da, navodno, štite snage UN, avioni NATO-a su 10. aprila 1994. godine počeli da bombarduju vojne i civilne srpske ciljeve kod Goražda, priskočivši u pomoć muslimanskim snagama koje su zapale u veliku opasnost nakon neuspjele ofanzive iz “zaštićene zone”.

Kasnije se ispostavilo da srpska artiljerija nije gađala grad, odnosno da “plavi šljemovi” nisu bili ugroženi.

Avijacija NATO-a je tokom građanskog rata u BiH podržavala muslimanske jedinice i, kao i u Hrvatskoj, vršila udare po srpskim vojnim i civilnim metama, prenosi

Početak vazdušnih udara na položaje VRS

Tog 16. aprila daleke 1994. godine na nebu iznad Goražda oboren je bio prvi borbeni avion NATO pakta od postojanja te alijanse i od kada se ovaj vojnopolitički savez upleo u građanski rat na prostoru SFRJ.

Avion koji je bio oboren bio je britanski „Si Herijer” evidencijskog broja DžZ 498 iz sastava 801. skvadrona RM Velike Britanije. Njega je oborio srpski borac sa prenosnim PVO sistemom Strela 2M. Zbog loših vremenskih uslova avion je letio ispod 3.000 metara visine.

Poručnik fregate Nik Ričardson spašen je zahvaljujući pripadnicima SAS i muslimanske vojske iz Goražda i poslije silnih peripetija iz Goražda prebačen na matični brod nosač aviona Ark Rojal, a prethodno oštro ukoren od britanskog generala.

Ovo obaranje imalo je svoju prethodnicu šest dana ranije i počela je 10. aprila 1994. kada su u kasnim popodnevnim časovima dva američka aviona F-16C USAF napala položaje Hercegovačkog korpusa Vojske Republike Srpske u području Preljača i Goli Vrh dvanaest kilometara jugozapadno od Goražda.

Intervencija NATO snaga i general Rouz

Tadašnji komandant UNPRPFOR-a za BiH britanski general ser Majkl Rouz zatražio je tada neposrednu vazdušnu podršku od snaga NATO na osnovu izvještaja svojih posmatrača koji su se nalazili u Goraždu i koji su ga obavijestili da tenkovi VRS direktno napadaju grad.

Napad avijacije NATO je odobren, dva lovca F-16C USAF iz baze Avijano skrenuta su sa redovne patrole nad zonom zabrane leta i usmjerena u rejon Goražda sa zadatkom da unište srpske tenkove tipa T-55. Međutim, zbog lošeg vremena i niske oblačnosti klasične avio bombe Mk-82 mase 227 kilograma nisu bačene na tenkove, nego na komandno mjesto artiljerije.

„U 18 časova piloti su i dalje tragali za tenkovima, a ja sam rekao Desu Dezoniju da im javi da gađaju statične artiljerijske položaje. Ubrzo sam promijenio odluku i naredio da se ne gađaju topovi na vatrenim položajima, već komandna mjesta, jer sam vjerovao da je bolje otkinuti glavu oktopodu nego mu sjeći krak po krak. Još dok smo razrađivali detalje, javljali su nam da dva aviona A-10 nemaju goriva i da moraju da se vrate. Dva aviona F-16 koja su kružila u blizini, uspjeli su konačno, u 18 časova i 26 minuta da izvrše napad i razore jedno komandno mjesto.

1

Kasniji obavještajni izvještaji su potvrdili da je u tom bombardovanju poginulo devet oficira Mladićevih drugova. Malo pomalo, Mladić je prenio vatru na lokacije JCO koje sam mu ranije dao. U 18 časova i 45 minuta je obustavljena sva vatra. To je bio prvi ratni zadatak NATO na koji se čekalo pedeset godina, još od momenta kada je ta organizacija osnovana”, piše general Rouz.

Kritični trenutak iznad Goražda

Narednog 11. aprila NATO avijacija ponovila je vazdušne napade na položaje VRS u okolini Goražda. Po istoj proceduri umjesto F-16 upućena su dva lovca-bombardera F/A-18 iz eskadrile VMFA-251 mornaričkog vazduhoplovstva. Oni su na srpsko selo Bare bacili tri avio bombe Mk 82 od kojih se dvije nisu aktivirale. Zbog toga zatražen je ponovni nalet koji su izveli britanski lovci „Si Herijer” koji su vatru u niskom letu otvorili iz šestocijevnog topa Vulkan M61 kalibra 20 mm.

U ovom napadu kako je naveo NATO uništen je jedan tenk T-55, tri oklopna transportera i kamion. Srpski izvori navode dvije srušene kuće, dva uništena bolnička vozila na kamionu TAM-110. U napadu NATO avijacije stradala su i dva bolničara.

„Vrijeme je i dalje bilo loše i francuski Miraži nisu bili u stanju da se spuste ispod oblaka. Oko 12 časova i 36 minuta je artiljerijska vatra pojačana, ali samo zbog toga što je jedan američki F/A-18 koji je prelijećući grad i leteći duž Drine probio zvučni zid…. Srpski tenkovi su se pojavili u 14.07 časova napredujući ka Goraždu sa zapada. Izdao sam naređenje da se ti tenkovi gađaju. Bačene su tri bombe koje su uništile jedan tenk i dva transportera..”, piše general Majkl Rouz komandant UNPRPFOR-a u BiH u svojoj knjizi „Misija u Bosni”.

Četiri dana kasnije, 15. aprila 1994. između Sarajeva i Goražda pogođen je bio francuski mornarički avion Super Etendard IV P evidencijskog broja 115 iz sastava 16. eskadrile francuske mornarice, koji se nalazio na izviđačkom zadatku poslije poletanja sa nosača aviona „Klemanso” koji se nalazio u Jadranskom moru.

Na njega je, kako se pretpostavlja dok je bio na zadatku sa još jednim avionom istog tipa, sa položaja VRS lansirana raketa sa prenosnog PVO sistema Strela-2M. U ovom napadu raketa je pogodila letjelicu u repni dio, ali pilot je ipak uspio da letjelicu vrati na nosač aviona.

Obaranje Si Herijera i ispovijest pilota

Tog 16. aprila 1994. general Rouz od avijacije NATO ponovo je zatražio neposrednu vazdušnu podršku. NATO je na položaje VRS poslao četiri jurišnika A-10 američkog ratnog vazduhoplovstva, koja su se već nalazila u vazduhu, dobili su naređenje da izvrše udar po srpskim snagama u okolini Goražda. Međutim, niska oblačnost i kiša prekinuli su izvođenje napada, kao i nedostatak goriva. Ubrzo po odlasku dva američka A-10 u zonu napada došla su dva britanska lovca „Si Herijer” koja su poletjela sa nosača aviona Ark Rojal.

1

Ovi avioni pokušali su da pronađu cilj, tenk T-55 VRS. Avioni su morali da se sa 3.000 metara visine spuste do donje granice oblačnosti koja je bila 600 metara. Poslije odbacivanja bombi „Si Herijer” evidencijskog broja DžZ 498, za čijim komandama leta je bio poručnik fregate Nik Ričardson, pogođen je PVO raketa lansirana sa ramena iz sistema Strela-2M.

Poslije gubitka „Si Herijera” svi avioni NATO pakta na nebu iznad Bosne i Hercegovine su opozvani iz misije i naređeno je njihovo vraćanje u bazu. Pilot Ričardson je uspio da iskoči iz svog „Si Herijera”, a na zemlji su ga dočekali pripadnici SAS i muslimanske vojske.

U javnosti o tome kako je pilot spašen nije dugo bilo dostupnih informacija dok Nik Ričardson, poručnik fregate britanske Kraljevske mornarice, nije napisao knjigu pod naslovom „Non Escape Zone”.

U ovoj knjizi Ričardson je opisao da je sa palube nosača aviona Ark Rojal poletio zajedno sa kapetanom Filipsom. Oba aviona bila su iz sastava 801. skvadrona naoružana avio bombama MK83.

Avioni su po poletanju zauzeli kurs prema istoku i preko jadranskih ostrva i Dalmacije ušli u Bosnu, gdje je sa njima u kontakt stupio oficir za navođenje i uputio ih u zonu Goražda gdje su trebali da dejstvuju po ciljevima kako navodi bosanskih Srba koji su tada opsjedali Goražde.

Ričardson opisuje da su vremenske prilike neposredno pred obaranje zahtijevale da se let izvodi na visinama ispod 3.000 metara jer se iznad nalazio kompaktan sloj gustih kišnih oblaka. Ričardson navodi da je on i njegov pratilac smatrao da je ovo više demonstracija sile nego klasični borbeni zadatak kako bi se srpska vojska zaustavila da uđe tenkovima u Goražde.

Ričardson opisuje da je u pilotskoj kabini čuo pucnjavu i zvuke eksplozija, jer oficir za navođenje aviona, inače pripadnik SAS-a, se nalazio na prvoj liniji. Inače pripadnici SAS-a su prethodno bili ubačeni u Goražde pod maskom posmatrača UN.

Oba pilota su, kako navodi Ričardson, dobili sve potrebne podatke o cilju - tri tenka T-55 koja su se nalazila na uzvišenju sjeverno od grada i otvarala povremeno vatru.

Posade su uočile uzvišenje i prvi put, kako opisuje Ričardson, preletjele ga na visini od 2.400 metara da bi zbog loše vidljivosti pokušali da vizuelno uoče ciljeve. Zbog toga Ričardson donosi odluku da i treći put sa manje visine od 600 metara pokuša da uoči ciljeve i tad vidi odbljesak ispaljene granate iz cijevi tenka.

U trenutku kada je uočio tri tenka i spremao se da napadne, čuo je pratioca kako je uzviknuo: „Pazi raketa, bacaj IC mamce”.

Raketa je Ričardsonov avion promašila i nestala u oblacima. Ričardson je ponovo usmjerio avion na tenkove VRS koji su stajali na ivici šume jedan do drugoga. U trenutku prevođenja aviona u napad osjetio je jak udarac.

Izgubio je nakratko svijest i kad se povratio shvatio je da je njegov avion u plamenu. Prema njegovim riječima poslije 10 sekundi je donio odluku da se katapultira, a avion je pao na zemlju. Kako on kaže, zahvaljujući pripadnicima SAS-a on je brzo pronađen.

Evakuacija i ukor generala Rouza

„Sljedeće noći poslije kraće diskusije, odlučio sam da povučem svoj JCO tim iz Goražda. Beskorisno ih je bilo držati tamo, kada su borbe završene. Ranjeni oficir iz grupe bio je zbrinut. Uostalom, i baterije na radio-uređajima su im se već istrošile. Njihovo prisustvo na mjestu događanja nije više bilo potrebno. Sljedeće noći smo ih, zajedno sa pilotom oborenog „Si Herijera” prebacili francuskim helikopterom Puma. Akciju spašavanja su besprekorno izveli francuski piloti, koji su letjeli između planina, noću i kroz oblake, preko srpskih linija, koristeći sistem za pojačavanje prirodne svjetlosti. Sutradan ujutro sam ispitao pilota oborenog aviona i ozbiljno ga ukorio što mu je toliko vremena trebalo da otkrije cilj, i što je dopustio da ga obore. Rekao sam mu da nisam zadovoljan, jer je izgubio avion, čija je vrijednost procijenjena na 10 miliona funti sterlinga, a da nije bacio ni jednu bombu na cilj. „Jedini problem je bio u tome”, smijao se on, „što su bombe ostale u avionu, a ja sam ispao iz njega”, opisao je susret sa oborenim pilotom general ser Majkl Rouz u svojoj knjizi „Misija u Bosni”, kako je kod nas prevedena i izdata 2002. godine.

NAPOMENA: U izradi ovog teksta korištena je sljedeća literatura: Danko Borojević „RV i PVO bivših jugoslovenskih zemalja”, časopis „Aeromagazin” 2002, general Majkl Rouz „Misija u Bosni”, revija „Obramba”, Miroslav Lazanski „Borbeni avioni”, prenosi Vojno Politička osmatračnica.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.