BANjALUKA - Spasavanje člana posade američkog borbenog aviona F-15 koji je oboren nedavno iznad Irana u jeku sukoba na Bliskom istoku, uz opasku da su snage SAD izvele jednu od najsmelijih operacija potrage i spasavanja u svojoj istoriji, oživjelo je i sjećanje na događaj iz 1995. godine na nebu iznad BiH.
Spasavanje američkog pilota u udaljenom dijelu Irana najnoviji je primjer složenih misija pronalaženja i izvlačenja vojnog osoblja koje se našlo duboko na neprijateljskoj teritoriji.
Američki Si-En-En je, izvještavajući o akciji spasavanja jednog od dva pilota aviona F-15, koji je početkom mjeseca oboren iznad Irana, slučaj uporedio sa spasavanjem takođe američkog pilota Skota O'Grejdija koji je "skinut" na području BiH tokom rata u bivšoj Jugoslaviji.
- Jedan od najpoznatijih bio je spas američkog pilota Skota O'Grejdija, koji se šest dana skrivao u šumovitim brdima nakon što su njegov F-16 oborile srpske snage iznad BiH 1995. godine. Čak i dok se padobranom spuštao na zemlju, O'Grejdi je mogao da vidi lokalne snage kako jure ka njemu - naveo je taj portal, podsjećajući i na njegov intervju iz 2015. godine kada se prisjetio kako je skinuo padobran, zgrabio dio opreme za preživljavanje i potrčao u šumu.
- I u roku od nekoliko trenutaka, imali smo ljude koji su prolazili pored mene. Prva dvojica su bili muškarac i dječak, udaljeni svega oko dva metra - rekao je, između ostalog, O'Grejdi.
Baterija "Kub"
Krajem maja NATO avioni su dejstvovali po objektima i jedinicama Vojske Republike Srpske (VRS), pa je, prema zapisima, Glavni štab naredio komandi vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrane (ViPVO) da dejstvuje po avijaciji NATO-a koja je izvodila operaciju kodnog naziva "Spriječiti let" još od sredine 1992.
Jedna samohodna raketna baterija "Kub" bila je nekoliko dana u "zasjedi" u rejonu Ključa. NATO avioni nisu ulazili u zonu dejstva. Komanda ViPVO je organizovala premještanje baterije, južnije, u Bravsko Polje iznad koga su redovno letjeli avioni NATO-a. U jednom je 2. juna bio i pilot Skot O'Grejdi.
Tokom noći između 29. i 30. maja baterija je izvršila marš i zaposjela vatreni položaj u rejonu sela Bravsko, opština Bosanski Petrovac, i tako napravila zasjedu za dolazeće avione. Tri dana je pratila letove avijacije NATO-a po podacima talasa obavještavanja bez uključivanja zračenja sopstvenih radarskih sistema.
Popodne 2. juna, kada se par lovaca F-16C približio na 20 kilometara od vatrenog položaja baterije, uključen je osmatrački, a po zahvatu vođe para i nišanski radar. U tom trenutku avioni su se udaljili iza Srnetica. Pošto gađanje nije bilo moguće, zračenje je isključeno poslije tri, četiri sekunde. Isti par aviona se nakon petnaestak minuta ponovo približio zoni. Gađanje je izvršeno sa dvije rakete. Prva je lansirana kada je cilj bio na 17 kilometara od vatrenog položaja, a druga tri sekunde kasnije. Pogodak i uništenje cilja bilo je, kako piše u opisima događaja, na daljini od 15 i visini od 5,5 kilometara. Poslije eksplozije bojeve glave prve rakete cilj se raspolovio, a druga raketa je pogodila jedan od dijelova aviona.
Pilot Skot O'Grejdi je uspio da se katapultira i padobranom spustio na oko šest kilometara od olupina aviona.
Preživljavanje
U intervjuu za Si-En-En 2015. prisjetio se kako je, kada je sletio na tlo, brzo sa sebe otkinuo padobran, zgrabio dio opreme za preživljavanje i potrčao u šumu. Pripadnici Vojske Republike Srpske su pokušavali da ga pronađu, ali bezuspješno. Kretao se noću, povremeno pokušavajući da putem radija pozove pomoć. Borio se, kako je isticao, sa vlagom, žeđu i glađu. Jeo je mrave i biljke i pio vodu koju je imao u svom paketu za hitne slučajeve, sve dok mu nije ponestala četvrtog dana.
- Šeste noći uspio je da uspostavi vezu sa avionom iz eskadrile u kojoj je bio, koristeći pozivni znak "Basher 52". Ubrzo su četiri helikoptera marinaca krenula više od 80 milja duboko u neprijateljsku teritoriju. Oko 40 drugih letjelica držalo je stražu u blizini za slučaj da Srbi otkriju pokušaj spasavanja - navodi Si-En-En, a prenosi "Telegraf".
Spasioci su ga locirali sljedećeg jutra dok je trčao iz šume na proplanak, sa pištoljem kalibra 9 mm u ruci u slučaju neprijateljske vatre.
- Drhteći, gladan i dehidriran, O'Grejdi je smješten u helikopter, na koji je pucano dok je uzletao - piše Si-En-En.
Helikopterom je odvezen u bazu u Italiji, a u Americi je dočekan kao heroj, a primio ga je lično tadašnji predsjednik Bil Klinton.
Obaranje i spasavanje pilota O'Grejdija je izazivalo polemike u javnosti. Jedni su mu zamjerali što se rasplakao na konferenciji za štampu na nosaču aviona, pošto je spasen, tvrdeći da nije bio heroj nego preplašeni zec. Drugi su tvrdili da akcija spasavanja nikako nije mogla da se odvija onako kako je opisano u medijima, između ostalog i zato što O'Grejdi nije mogao da javi spasiocima gdje se nalazi. Prema tvrdnjama ovih drugih, on je predat Amerikancima poslije dogovora sa Ajforom.
Taj događaj bio je povod za američki film "Iza neprijateljskih linija" koji je snimljen 2001. godine. Pilot je godinu dana kasnije izdao knjigu u kojoj je opisao svoje preživljavanje u prirodi. Dobio je nekoliko vojnih priznanja, a vojsku je napustio 2001. i tad postao preduzetnik i konsultant.
Skot O'Grejdi postavljen je prije nekoliko godina za zamjenika ministra odbrane sa nadležnostima za međunarodnu bezbjednost.
Kaciga u Bijeljini
General Živomir Ninković, ratni komandant vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrane Vojske Republike Srpske, predao je Muzeju VRS (u osnivanju) u Bijeljini eksponate iz rata devedesetih godina, kao i pilotsku kacigu američkog kapetana Skota O'Grejdija. Uz kacigu, priložio je i cijelokupni pribor za spasavanje NATO pilota, koji je takođe "zarobljen" na mjestu prizemljenja, kao i njegove karte letenja.
Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.
